Những vị vua nào là minh quân, có học thức cao nhất trong lịch sử Việt Nam ?

.
​

Bên cạnh những vị vua có tài năng quân sự kiệt xuất như Quang Trung nhưng thiếu hẳn năng lực chính trị, ở đây đề cập đến những vị vua có khả năng ổn định tốt nhất về kinh tế, chính trị, có chính sách ngoại giao thông minh, để lại cho đời nhiều tác phẩm giá trị…

Lý Càn Đức Lý Nhân Tông

Lý Nhân Tông (1066 – 1127), tên thật là Lý Càn Đức, là vị vua thứ tư của triều Lý. Ông nổi tiếng là một minh quân trong lịch sử Việt Nam, là người đặt nền móng xây nền giáo dục đại học Việt Nam.

Năm 1075, vua mở khoa thi tam trường, còn gọi là Minh kinh bác học để chọn người có tài văn học vào làm quan. Khoa thi ấy là khoa thi đầu tiên ở Đại Việt và chọn 10 người, thủ khoa là Lê Văn Thịnh.

Năm 1076, Lý Càn Đức là người đứng ra thành lập trường Quốc Tử Giám - trường đại học đầu tiên ở Việt Nam, chọn những nhà khoa bảng tài giỏi nhất vào dạy. Đến năm 1086, ông cũng là người mở khoa thi chọn người tài vào Hàn lâm viện. Khoa ấy có Mạc Hiển Tích là người đỗ đầu, được bổ nhiệm làm Hàn lâm học sĩ.

Lý Nhân Tông cũng là một vị vua khổ luyện, phấn đấu đạt đến độ “học thức cao minh, hiểu sâu đạo lý”. Chính vì vậy, đánh giá tổng quát về ông, tất cả các sử gia từ Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên đến Phan Huy Chú, Lê Quý Đôn v.v... đều xem ông là “vị vua giỏi”, “vị anh quân” của vương triều Lý.

Sách Đại Việt Sử Ký Toàn Thư nhận xét về vua Lý Nhân Tông như sau:

"Vua trán cao, mày rậm, ánh mắt sắc và có thần, tay dài quá gối, anh minh sáng suốt, là biểu hiện của trí tuệ nhân nghĩa, khiến nước lớn sợ, nước nhỏ mến, thần giúp người theo, thông thạo âm luật, chế ca nhạc, dân được giàu đông, quốc sự thái bình, là vua giỏi của triều Lý".

Các tác phẩm của vua Lý Nhân Tông để lại hiện chỉ còn đúng ba bài thơ, một vài bức thư gửi triều đình nhà Tống, bốn bài hịch và chiếu. Tất cả đều viết bằng chữ Hán.



Trần Khâm Trần Nhân Tông

Trần Nhân Tông (1258 – 1308), tên thật Trần Khâm, là vị vua thứ ba của nhà Trần.

Là một trong số hiếm những vị vua Việt Nam thời cổ có cả tài năng quân sự lẫn chính trị, Trần Nhân Tông không chỉ được ngợi ca là hoàng đế anh minh thần võ nhất trong 4000 năm lịch sử Việt Nam, ông còn được nhìn nhận là một danh nhân văn hóa lớn và chính là người sáng lập ra Trúc Lâm phái, thiền phái tu hành đầu tiên Việt Nam.

Theo sử sách, Trần Nhân Tông là người văn võ song toàn, thông minh hiếu học, đảm nhiệm tốt vai trò thủ lĩnh trên chính trường và trong trận mạc. Ông đọc hết các sách vở, thông suốt nội điển (kinh) và ngoại điển (sách đời). Vốn yêu chuộng Phật pháp tu hành, những khi nhàn rỗi, ông thường mời các Thiền khách tới bàn giải về đạo pháp và võ thuật, hoàn toàn tránh xa hoang dâm nữ sắc như nhiều vị vua khác.

Năm 1293, ông nhường ngôi lại cho con trai là Trần Anh Tông, lên làm Thái thượng hoàng nhưng vẫn giữ nhiếp chính. Sáu năm sau, vua xuất gia và dành trọn quãng đời còn lại cho con đường giác ngộ chân lý...

Tương truyền, Phật hoàng Trần Nhân Tông đã viết nên nhiều tác phẩm có giá trị to lớn như Thiền lâm thiết chủy ngữ lục (Ngữ lục về trùng độc thiết chủy trong rừng Thiền), Tăng già toái sự (Chuyện vụn vặt của sư tăng), Thạch thất mỵ ngữ (Lời nói mê trong nhà đá), Đại hương hải ấn thi tập (Tập thơ ấn chứng của biển lớn nước thơm), Trần Nhân Tông thi tập (Tập thơ Trần Nhân Tông), Trung Hưng thực lục (2 quyển): chép việc bình quân Nguyên xâm lược…

Tiếc rằng hiện nay, phần lớn tác phẩm của vị vua quang minh lỗi lạc này đều đã thất truyền, chỉ còn lại 25 bài thi chép trong Việt âm thi tập và Toàn Việt thi lục.

Tên tuổi của minh quân Trần Nhân Tông đã vinh hạnh được đặt cho một viện nghiên cứu đặt ngay tại thành phố Boston, Hoa Kỳ, nơi nghiên cứu các giá trị từ di sản của vua Trần Nhân Tông đối với thế giới (chứng tỏ giới sử học Mỹ rất kính trọng ông).

Một giải thưởng mang tên Giải thưởng Trần Nhân Tông về hoà giải cũng được ra đời, là giải thưởng quốc tế đầu tiên mang tên Việt Nam, hàm chứa các giá trị Việt Nam được phổ quát tới toàn nhân loại.

Có thể nói, cùng với thời gian, tư tưởng của vua Trần Nhân Tông đã vươn ra khắp nơi như sự một kết tinh nhiều giá trị cao cả nhất của nhân loại: Trí tuệ, lòng nhân ái và sự khôn ngoan.



Hồ Quý Ly

Hồ Quý Ly (1336–1407) là vị vua khai sinh ra nhà Hồ trong lịch sử Việt Nam. Tuy là một ông vua thất sủng, không được lòng dân trong thời đại ông cai trị, nhưng vẫn được đánh giá là một vị minh quân có nhiều năng lực về chính trị, kinh tế, văn hóa và là một trong những vị vua có học vấn cao nhất của Việt Nam.

Kinh thành nhà Hồ.
​

Khi còn là một quan đại thần của nhà Trần, Hồ Quý Ly thử biên tập ra thiên "Vô dật" để dạy cho con cái nhà quan và soạn ra 14 thiên Minh đạo dâng lên vua Trần Nghệ Tông. Trong thời kỳ trị vì của mình, ông trở thành vị vua Việt Nam đầu tiên quyết định dùng chữ Nôm để chấn hưng nền văn hóa dân tộc, cho dịch các kinh, thư, thi.

Với đầu óc sắc sảo, Hồ Quý Ly đã thực hiện nhiều cải cách quan trọng, dẹp loạn bè phái, tham nhũng, nịnh thần... cuối đời Trần trong thời gian cầm quyền.

Tuy vậy, việc không được lòng dân do công khai soán ngôi của nhà Trần đã mục nát khi đó khiến ông thất bại trong việc huy động sức mạnh quần chúng chống lại cuộc xâm lăng của Đại Minh, dẫn đến việc đất nước một lần nữa bị phương Bắc đô hộ.

Trong các tác phẩm của vị minh quân này để lại cho hậu thế, có nhiều bài thơ sáng tác dùng vào việc cai trị và đối ngoại.



Lê Tư Thành Lê Thánh Tông

Nói đến minh quân không thể không nhắc đến Lê Thánh Tông (1442 – 1497), tên thật Lê Tư Thành, vốn là vị Hoàng đế thứ năm của nhà Hậu Lê. Ông nổi tiếng là một vị minh quân, đồng thời là nhà văn hoá lỗi lạc của dân tộc. Lê Thánh Tông là người đã đứng ra giải oan cho Nguyễn Trãi sau huyết án Lệ Chi Viên.

Trong thời gian cai trị, vua Lê Thánh Tông khuyến khích các quan lại và tự mình tích cực sử dụng chữ Nôm như một sự tự tôn và tự cường. Bản thân ông là một nhà thơ, vừa là nhà phê bình văn học, với nhiều tác phẩm có giá trị để lại cho đời.

Giáo dục và đào tạo nhân tài được vua Lê Thánh Tông đẩy mạnh. Ngoài Hàn lâm viện, Quốc sử viện, nhà Thái học, Quốc Tử Giám là những cơ quan văn hóa, giáo dục lớn, ông còn cho xây kho bí thư chứa sách, đặc biệt đã sáng lập Hội Tao Đàn bao gồm những nhà văn hóa có tiếng đương thời mà Lê Thánh Tông là Tao Đàn chủ soái.

Dưới thời Lê Thánh Tông, nền khoa cử được chú trọng đặc biệt. Ông khởi xướng việc lập bia Tiến sĩ để ghi danh, tôn vinh những người tài và đức của dân tộc Đại Việt ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám, qua đó khuyến khích mọi tầng lớp cư dân đua nhau học hành để tên tuổi được ghi nhớ, gia môn được vinh dự và để làng quê được vinh hiển. Các thế hệ, các triều đình sau này tiếp tục bổ sung các tấm bia vinh danh mới.

Đặc biệt, vua Lê Thánh Tông rất tích cực trong cải tổ giáo dục, với những chính sách mới về thi cử và tránh gian lận trong thi cử. Nhiều lần ông đích thân chấm bài làm và khảo lại các bài thi có nghi ngờ.

Những di sản tri thức trong hơn 38 năm trị vì của minh quân Lê Thánh Tông vẫn còn có ý nghĩa to lớn cho tới tận ngày nay.



Vua Tự Đức

Tự Đức (1829 - 1883), tên thật Nguyễn Phúc Hồng Nhậm, là hậu duệ đời thứ tư của Nguyễn Phúc Ánh. Trong số 13 vua Nguyễn, ông là người có trí tuệ uyên thâm nhất, am hiểu nhất về triết học Đông phương, nhất là Nho học. Vua giỏi toàn tài cả về sử học, chính trị, kinh tế, triết học, văn hóa nghệ thuật, phong tục xã hội và nhất là thi ca.

[FONT=Arial !important]Vua Tự Đức.[/FONT]​

Theo sử nhà Nguyễn, đêm nào Tự Đức cũng xem sách đến khuya.

Tự Đức nhiều lần xuất cung vi hành trong dân gian, làm nhiều bài thi bằng chữ Hán, trong đó có bộ Ngự Chế Việt sử tổng vịnh, vịnh về hàng trăm nhân vật trong lịch sử Việt Nam từ thời Hùng Vương. Ngoài ra, ông còn làm cả sách bằng chữ Nôm để dạy cho dân dễ hiểu, điển hình như Luận Ngữ diễn ca, Thập điều, Tự học diễn ca...

Có rất nhiều giai thoại về Tự Đức vi hành khắp nơi, những chuyện ông giao thiệp với nhiều nhà văn, học giả, trí thức đương thời. Trong sự nghiệp của mình, Tự Đức đã để lại hơn 600 bài văn và 4.000 bài thơ chữ Hán và khoảng 100 bài thơ chữ Nôm.

Lịch sử cũng là một ngành học mà Tự Đức ưa thích. Ông đã đặt Tập Hiền Viên và Khai Kinh Diên để ông ngự ra cùng với các quan bàn sách vở, thơ phú hoặc nói chuyện chính trị. Ông còn chỉ đạo cho Quốc sử quán soạn bộ sử lớn Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục, từ đời thượng cổ cho tới hết thời nhà Hậu Lê, trong đó ông tự phê nhiều lời bình luận.

Tự Đức cũng rất yêu nghệ thuật sân khấu, đã tập trung nhiều người soạn kịch bản tuồng về kinh thành Huế, và lệnh cho soạn những vở tuồng lớn Vạn bửu trình tường, Quần phương hiến thụy.

Nổi tiếng là ông vua hay chữ, Tự Đức rất đề cao Nho học. Ông quan tâm về việc khoa bảng, sửa sang việc thi cử và đặt ra Nhã Sĩ Khoa và Cát Sĩ Khoa để chọn lấy người có tài văn học ra làm quan.

Tuy giữ xã hội ổn định, Tự Đức vẫn mắc một sai lầm lớn là việc ông quá tôn sùng Nho học đã khiến Tự Đức chối bỏ tất cả những kiến nghị canh tân đất nước theo hướng phương Tây của triều thần, một nguyên nhân dẫn đến sự tụt hậu và bị ngoại bang xâm lược của đất nước sau này, Tự Đức nhìn chung vẫn bị ảnh hưởng quá lớn bởi tư tưởng bế quan tỏa cảng của tiên vương nhà Nguyễn.

Lịch sử Việt Nam
(Theo KH & ĐS)
​