TÂy SƠn NgŨ ThẦn MÃ - chiến mã của việt nam đó nha

Ngày xưa cũng như ngày nay, ngựa là con vật nuôi trong nhà khôn ngoan, hiền lành và trung hậu giúp người trong việc di chuyển (cỡi) chuyên chở (xe ngựa, xe thồ) hay biểu diễn nghệ thuật (đua). Ngoài ra, ngày xưa, ngựa còn là con chiến mã giúp các tướng soái xông pha trận mạc da ngựa bọc thây. Bởi vậy người và ngựa, ngựa với người gắn bó nhau mật hiết, hỗ tương nhau như tay chân. Ngựa nhờ người mà vang danh, người nhờ ngựa mà tả xung hữu đột, tung hoành tứ phương, danh lưu thiên cổ. Ngày xưa, ngài Quan Vân Trường có con Xích Thố, Thái Tử Tất Ðạt Ða có con Kiền Trắc... và gần đây trong thời Tây Sơn (1771-1802) ở Bình Ðịnh có 5 con ngựa chiến nổi danh mà người đời tôn vinh là Thần Mã. Theo cuốn “Tây Sơn Nhân Vật Chí” của Ðinh Sĩ An, người Bình Khê tỉnh Bình Ðịnh là một nhân vật nổi danh về văn học đã từng được Vua Quang Trung trọng dụng kể lại 5 con Thần Mã đó là Bạch Long, Xích Kỳ, Ô Du, Ngân Câu và Hồng Lư. Ðược gọi là Thần Mã vì 5 con ngựa chiến này vừa có dáng đẹp, dõng mãnh, tài năng lại có lòng trung nghĩa với chủ ở thời Tây Sơn. Và, mãi về sau này khi nhà Tây Sơn mất, người Bình Ðịnh vẫn tưởng nhớ và coi như một con vật linh thiêng cũng như người: Sanh vi Tướng, tử vi Thần.

1. Bạch Long Câu của Vua Thái Ðức Nguyễn Nhạc

Bạch Long Câu chính là con ngựa chúa đàn trong bầy ngựa rừng trên núi Hiển Hách đã được ông Nguyễn Nhạc dụ về như vừa nói ở trên và thuần dưỡng, tập luyện trở thành một con chiến mã rất tinh khôn, nhanh nhẹn và giỏi dang chiến trận. Bạch Long Câu là một con tuấn mã chân cao, long thon, dáng đẹp và dõng mãnh. Lông trắng như tuyết, boom và đuôi lông dài mượt như tơ, chạy nhanh như gió, nhẹ nhàng như bay. Lúc ngựa phi xa trông như một làn mây trắng vút qua. Con Bạch Long này đã gắn bó với Vua Thái Ðức Nguyễn Nhạc như hình với bóng suốt cả cuộc trường chinh, khi vào Nam, lúc ra Bắc, diệt chúa Trịnh, thắng chúa Nguyễn, đuổi quân Xiêm, tả xung hữu đột từ Ðệ Nhất Trại Chủ đến Tây Sơn Hiệu Trưởng Tiên Phong Tướng Quân, rồi Tây Sơn Vương và cuối cùng là Trung Ương Hoàng Ðế Thái Ðức Nguyễn Nhạc. Người địa phương kính trong 3 Vua Tây Sơn: Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ, đồng thời cũng quí mến các con chiến mã của Ba Vua, nên ca dao địa phương có câu: Nhông nhông ngựa Ông đã về , cắt cỏ Gò Ðề cho ngựa (các) Ông ăn. Nhưng rồi năm 1793, khi Vua Thái Ðức băng hà, con Bạch Long cũng xổng chuồng chạy mất. Một thời gian sau, thỉnh thoảng vào những buổi chiều tà, hay những đêm trăng non, thấp thoáng trên vùng Hoành sơn lại thấy một con ngựa trắng xuất hiện vẫn dáng vẻ dõng mãnh quen thuộc thuở nào nhưng có khác là tiếng hí sao mà áo não thê lương đến kỳ lạ. Người ta nghi rằng đó là hồn con Bạch Long của Vua Thái Ðức nhớ chủ mà hiện về thăm. Tương truyền, mộ của Vua Thái Ðức táng trên vùng núi này. Tù đó về sau người trong vùng không còn ai dám nuôi ngựa trắng nữa và vinh danh con chiến mã Bạch Long là Thần Mã.

2. Xích Kỳ Mã của Ðại Ðô Ðốc Nguyễn Văn Tuyết

Ông Nguyễn Văn Tuyết người xã Nhơn An, huyện An Nhơn tỉnh Bình Ðịnh. Lúc nhỏ Ông đã có sức mạnh phi thường, tính hay ngỗ nghịch ưa đánh nhau với lũ trẻ trong làng. Sau lớn lên nhờ võ sư Trần Kim Hùng ở thôn Trường Ðịnh cùng huyện thấy Ông có tư chất thông minh, lại có sức mạnh hơn người nên đã dốc lòng truyền dạy võ nghệ và những kinh nghiệm của giới giang hồ, võ lâm đồng thời cũng khuyên Ông đem tài năng ra giúp nước. Kịp đến, nghe tin đồn chúa Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát có con tuấn mã lông màu đỏ tía, bờm kỳ và đuôi lông đen huyền vốn dòng Bắc Thảo loại thiên lý mã có sức chạy vạn dặm không đổ mồ hôi, không chồn vó là cống phẩm của nước Cao Miên, chúa Võ Vương rất mực yêu thích. Nhân một chuyến tuần thú phương Nam đến Qui Nhơn thì bị Nguyễn Văn Tuyết ngay trong đêm đó xông vào chuồng bắt rồi cỡi thẳng lên An Khê đầu quân Tây Sơn. Tại đây Ông Tuyết lại có cơ duyên gặp cô Trần thị Lan trong đoàn tượng binh của Nữ chủ tướng Bùi Thị Xuân là cháu nội của Sư phụ Trần Kim Hùng đang sống cùng chị là Trần Thị Huệ vợ của Ông Nguyễn Nhạc, cùng nhau kết duyên vợ chồng. Khi Ông Nguyễn Nhạc xưng Vương thì Ông Nguyễn Văn Tuyết được phong Tả Ðô Ðốc cùng với Hữu Ðô Ðốc tháp tùng Vua đi chinh chiến đó đây. Tháng 10 năm Mậu Thân (1788) đô đốc tuyết đã cỡi con Xích Kỳ này ra Phú Xuân cấp báo tình hình là 3 đạo quân của Mãn Thanh đã tiến vào Thăng Long để quân Tây sơn kịp tạm lui binh. Ngày 25 tháng 11, Ông Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng Ðế, Ðô Ðốc Tuyết được phong chức Ðại Ðô Ðốc giao nhiệm vụ kinh lược Hải Dương, tiếp ứng mặt Ðông. Ngày 4 tháng Giêng năm Kỷ Dậu (1789), Ðại Ðô Ðốc Tuyết đã đồng loạt với các cánh quân khác tiến công đạo quân Mãn Thanh đóng ở Hải Dương. Diệt xong giặc ngoại xâm, Ðại Ðô Ðốc Tuyết cùng con Xích Kỳ trở về Phú Xuân thì nghe tin Vua Quang Trung băng hà. Ông cùng Bà Bùi Thị Xuân phò Vua Cảnh Thịnh lo trấn giữ kinh thành. Sau hai vợ chồng được cử ra giữ Bắc thành. Năm Nhâm Tuất (1802), Ðại Ðô Ðốc Tuyết cùng phu nhân hộ giá Vua Bảo Hưng cùng cung quyến qua sông Nhị Hà lên phương Bắc đến Xương An thì bị vây. Con Xích Kỳ cùng Ðại Ðô Ðốc xông pha chiến trận phá vòng vây, chẳng may cả hai đều trúng đạn tử trận. Ðó là ngày 16 tháng Sáu năm Nhâm Tuất (1802).

3. Con Ô Du của Tướng Ðặng Xuân Phong

Ông Ðặng Xuân Phong người làng Dõng Hòa, huyện Tây Sơn tỉnh Bình Ðịnh là một tráng sĩ trẻ. Ông có một con ngựa sắc lông đen nhánh như mun nên gọi là Ô Du. Bốn chân thon nhỏ như chân nai, lúc đi thì khộn thai uyển chuyển như cọp, lúc chạy thì thoăn thoắt như bay. Thường ngày Ông tay cầm côn đồng, vai mang cung sắt, mình cỡi Ô Du từ thôn Thuận Nghĩa chạy lên Phú Lạc vào núi Trưng Sơn để săn bắn và luyện võ. Ông giỏi võ, thích cỡi ngựa lại có tài bắn cung. Một hôm cao hứng đang cỡi ngựa có đàn quạ đen bay ngang qua, Ông bèn giương cung bắn 5 phát, 5 con quạ rụng xuống như 5 quả chín. Nữ tướng Bùi Thị Xuân thấy vậy liền tiến cử Ông Ðặng lên Tây Sơn Vương, Ông Ðặng được thu dụng và sau đó cử đi quảng Nam đánh giặc lập công. Nhờ con Ô Du nhanh nhẹn mà tướng Ðặng Xuân Phong lập ngay chiến công đầu là đã đánh lấy Thăng Bình rồi ruổi quân phi ngựa như gió ra giết được hai tướng giặc Tôn Thất Quyền và Tôn Thất Xuân. Năm Nhâm Tý (1792) Vua Quang Trung băng hà, tướng Ðặng Xuân Phong cùng với Võ Xuân Ðài phi ngựa mang lễ vật từ Phú Xuân ra phúng điếu. Năm Cảnh Thịnh thứ ba, Tướng Ðặng Xuân Phong được thăng chức Thái Phó ban tước Huyện Công Tuy Viễn. Sau khi Nguyễn Bảo con Vua Thái Ðức bị giết, Thái Phó Ðặng liền từ quan lui về Dõng Hòa dưỡng lão rồi âm thầm bỏ đi ơi khác cùng với con Ô Du.

4. Con Ngân Câu của Nữ tướng Bùi Thị Xuân

Bà Bùi Thị Xuân người thôn Xuân Hòa, gần thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn tỉnh Bình Ðịnh. Bà là con gái của ông Bùi Ðắc Chí (cũng có người cho bà là con ông Bùi Ðắc Kế), là vợ của Thiếu phó Trần Quang Diệu. Thuở nhỏ Bà rất xinh đẹp, nữ công khéo, viết chữ đẹp nhưng tính tình muốn làm con trai: thích học võ, múa kiếm, chèo thuyền, cỡi ngựa. Mỗi lần nghe các bậc lão Nho bàn chuyện với thân phụ mình về chuyện Hai Bà Trưng cỡi voi ra trận đánh tan quân tô Ðịnh, Bà Triệu sức địch muôn người cùng anh nổi dậy đánh quân Ngô, chuyện nàng Lương Hồng Ngọc mang kiếm lên ngựa cùng chồng là Hàn Thế Trung ra trận đánh tan quân Kim trên sông Dương Tử hay Hộ Mộc Lan giả dạng con trai thay cha tòng quân đánh giặc trên sông Hoàng Hà v.v... thì bà náo nức trong lòng cứ muốn có võ nghệ để làm nên việc lớn. Bà giỏi võ nghệ là do một bà thầy ở An Vinh cảm tình truyền dạy và Bà có được con ngựa quí là do một phú ông họ Ðinh ở Lai Nghi tặng để đền ơn dạy võ cho con gái ông ta khi Bà lập trường dạy võ ở quê nhà. Con ngựa ấy lông toàn sắc trắng nên gọi là Ngân Câu hay ngựa Kim. Vóc to, sức mạnh, có tài đi trong đêm tối như đi giữa ban ngày mặc dù trên đường đi có hầm hố, ụ gò, chướng ngại. Thấy vậy có người bảo rằng dưới chân ngựa có mắt sáng. Con ngựa này từ một con tuấn mã trở thành chiến mã là do tướng Lê Văn Bưu (sẽ nói ở phần sau) tập luyện cả ngựa lẫn voi. Cũng nhờ tài phi ngựa như bay mà con Ngân Câu đã giúp Bà chiến thắng trận Rạch Gầm chém bay đầu tướng Lục Côn của Xiêm như ngày xưa Quan Vân Trường cỡi Xích Thố chém Huê Hùng đời Tam quốc bên Tàu. Cũng nhờ con Ngân Câu mà Nữ tướng Bùi Thị Xuân cứu được Vua Bửu Hưng trong trận Ðâu Mâu. Lại cũng nhờ con Ngân Câu mà Bà Bùi từ Diễn Châu vượt đường dài đến Giáp sơn tả xung hữu đột với kẻ thù cứu được chồng là tướng Trần Quang Diệu mang trọng bệnh bị bắt sống tại Hương Sơn đang áp giải. Bà dìu chồng trên long ngựa chạy về Thanh Hóa nhưng đến sông Thanh Chương thì con Ngân Câu bị trúng đạn tử thương. Hai vợ chồng vô cùng thương tiếc con Ngân Câu một con chiến mã tinh khôn, thiện chiến. Ở đây chúng tôi chỉ nói đến con chiến mã Ngân Câu của Bà Bùi mà không nói đến Bà là Chủ tướng của “Ngũ Phụng Thư” 5 người con gái tài giỏi thời Tây Sơn với đoàn voi trận, cũng như thái độ của Bà đối với chú là Bùi Ðắc Tuyên lộng quyền và cái chết của chồng Bà là tướng Trần Quang Diệu cũng như mẹ con Bà một cách rất hiên ngang trước sự trả thù tàn khốc và man rợ của nhà Nguyễn Gia Miêu. Vì thế tên tuổi và hình ảnh của Bà luôn chói sáng cùng nhật nguyệt mà cụ Vân Sơn Nguyễn Trọng Trì khi viết về Bà trong bài “Bùi Phu Nhân ca” đã ca tụng:

Bạch mã trì khu cổ chiến trường
Tướng quân bách chiến thanh uy dương.

5. Ngựa Hồng Lư của Ðô Ðốc Lý Văn Bưu

Ông Lý Văn Bưu còn gọi là Mưu, người làng Ðại Khộng, huyệïn Phù Cát, tỉnh Bình Ðịnh. Ông sinh trưởng trong một gia dình giàu có chuyên nghề nuôi ngực và buôn bán ngựa tù đời ông Cao tổ. Vì vậy mà ông Lý được gia đình rèn luyện về võ nghệ từ thuở ấu thơ để lâm thời chống trả bọn cướp bóc, bảo vệ tài sản gia đình. Lớn lên chẳng những Ông giỏi võ mà còn có biệt tài thuần dưỡng ngựa và cỡi ngựa. Các tay giang hồ hào kiệt thường đến với Ông rất nhiều một phần vì mến tài đức, võ nghệ, một phần vì muốn có ngựa tốt và một phần nữa cũng muốn nhờ cậy ông thuần dưỡng ngựa và truyền bí quyết điều khiển ngựa chứng. Trong trại ngựa của Ông có hàng mấy trăm con, nhưng con ngựa mà Ông ưng ý nhất là con Hồng Lư vì sắc lông của nó toàn màu hồng tuyệt đẹp. Thoạt nhìn thì như ngựa bình thường chân cao lỏng khỏng,bụng thon ốm như đói cỏ. Nhưng khi nhìn kỹ thì thấy có nét đặc biệt, đầu như đầu lừa, tính tình hay trở chứng muốn đi thì đi, muốn chạy thì chạy chẳng ai điều khiển được, thuộc loại ngựa bất kham chỉ riêng chủ mới điều khiển được dễ dàng mà thôi. Ông Lý cỡi ngựa ít khi dùng yean cương, Ông chỉ dùng đôi chân khi thì bắp vế, lúc thì ống chân, got chân. Hồng lư tuy dị dạng nhưng chạy rất nhanh và bền bỉ. Khi ra trận Hồng Lư dường như có linh cảm ý chủ, tự tiến thối, lướt xông, quần thảo địch thủ đúng theo ý chủ. Một nhịp nhẹ của đôi chân chủ, Hồng Lư đã phi như bayvượt thoát mọi chướng ngại đuổi theo địch một cách dễ dàng. Một tiếng hí của Hồng Lư cất lên (trừ các con thần Mã nói trên) các ngựa khác đều sợ cúp đuôi cụp tai cắm đầu bỏ chạy. Nhờ Hồng Lư mà Ông Lý Văn Bưu đã tổ chức được một đoàn Chiến mã cho quân Tây Sơn và một đội Sảo mã (kỵ binh nữ) đi tiên phong dò xét địch tình, kêu gọi quân long, làm công tác chiến tranh chính trị. Khi nhà Tây Sơn khởi nghĩa, Ông Lý Văn Bưu được phong chức Ðô Ðốc. Ðô Ðốc Lý và con Hồng Lư lúc bấy giờ có mặt trên khắp chiến trường từ trận đánh với quân Xiêm năm 1784, tháp tùng Vua Quang Trung ra Bắc tảo trừ quân Thanh kéo vào Thăng Long đến các trận ở đồn Yên Quyết, Nhân Mục rồi Khương Thượng. Sau khi Vua Quang Trung băng hà, Bùi Ðắc Tuyên lộng quyền, triều chính Tây Sơn đổ nát thì Ðô Ðốc Lý viện cớ tuổi già sức yếu từ quan lui về quê sống lại nghề cũ nơi mảnh đất quê hương thân yêu. Ngày ngày Oâng cùng con Hồng Lư dạo quanh trên các núi đồi, gò đống, nhìn trời mây sông nước nhớ lại những nơi dựng nghiệp thuở xưa mà lòng thanh thản tự tại.



Ngoài 5 con ngựa chiến mà người đời thường gọi là “Tây Sơn Ngũ Thần Mã”, Bình Ðịnh còn có con “Bằng Châu Kỳ Mã” và “Linh Phong Song Tuấn Mã”. Bằng Châu Kỳ Mã là con ngựa của Oâng Ðinh Cường ở Bằng Châu thuộc huyện An Nhơn, thường gọi là Ông Ðinh lão, thầy dạy võ của ba anh em nhà Tây Sơn. Tính Ông “chảng chảng ngang thiên”. Con ngựa của Ông cũng giống như con Bạch Long của Vua Thái Ðức Nguyễn Nhạc lông trắng như tuyết, chạy nhanh như gió thuộc loại thiên lý mã. Nhưng đặc biệt là hai con mắt đỏ ngầu như hai hòn than. Gặp sông sâu lửa cháy chủ giục, ngựa vẫn xông vào. Chủ lâm nạn ngựa biết tìm đường chạy về nhà báo tin bằng cách dậm chân, hí rống. - Linh Phong Song Tuấn Mã là con ngựa Hồng của Nguyên Soái Mai Xuân Thưởng (1860-1887) thủ lãnh Cần Vương chống Pháp và con ngựa Ô (dòng Ô Du) của Quản Trấn Trần Tân thường gọi là Quản Nhã hay Quản Trần. Ðó là hai con ngựa thường đi song đôi với nhau thân thiết như đôi bạn nên gọi là Song Tuấn Mã và rất mực trung thành với chủ. Chuyện kể rằng trong trận thủy bối ở Bầu Sấu, Mai Nguyên soái bị trúng đạn máu ra ướt đẫm cả nhung y. con ngựa Hồng chở Mai Nguyên soái nhào xuống Bầu Sấu lội một mạch sang bên kia bờ chạy thẳng về Phú Lạc. Sau ngựa Hồng theo Nguyên soái vào Linh Ðổng ẩn thân rồi cùng Nguyên soái ra quy hàng để cứu Mai mẫu. Trên bước đường hoạn nạn, ngựa Hồng luôn theo sát bên chủ chia sẻ buồn vui. Khi Mai Nguyên soái bị bắt cầm tù thì ngựa HỒng bỏ ăn. Ai đến gần thì ngựa hí, cắn, đá dứt khoát không cho ai cỡi. Lúc Nguyên soái ra pháp trường thọ hình ở Gò Chàm An Nhơn, ngựa Hồng cùng đến. Lúc Nguyên soái thọ hình, ngựa Hồng cất vó hí lên lồng lộng giữa cơn mưa tầm tã rồi chạy thẳng về mật khu Linh Ðổng như uất ức. Con ngựa Ô Du của quản Trần cũng trung nghĩa không kém. Khi Quản Trần bị Tham Mậu bắt đem chôn sống vì tội xúc phạm danh dụ cấp trên, con ngựa Ô liền chạy về nhà hí thảm thiết báo nguy. Khi Quản Trần chet, ngựa Ô đi theo linh cữu đưa chủ ra mộ, nước mắt ròng ròng. Chôn cất xong mọi người ra về, ngựa Ô ở lại không chịu về. Ðói ra gò ăn cỏ qua lộ, khát xuống bàu uống nước, đến ngày tuần thì chạy về nhà trong giây lát rồi cũng chạy ra mộ trở lại, tuần nào cũng thế. Ðến ngày tuần chung thất (49 ngày), ngựa Ô chạy về nhà hí rống một tiếng dài rồi chạy ra mộ hí tiếp một tiếng nữa đoạn chạy thẳng lên Linh Ðổng sống với con ngựa Hồng của Mai Nguyên soái. Thời gian lâu sau, người ta không còn thấy bóng dáng ngựa Ô ngựa Hồng đâu nữa cả song những đêm trăng sáng trời trong nơi mộ phần của Mai Nguyên soái và của Quản Trần, thỉnh thoảng người ta nghe có tiếng ngựa hí âm vang vọng dài trong gió núi. Người địa phương đã ca rằng:

Ngựa đâu tiếng hí mơ màng
Người nay thổn thức can tràng người xưa

(THÁI TẨU)