Một thời Thế Tôn ở Sàketa, rừng Anjana, tại vườn Nai. Rồi thiên tử Kakudha, sau khi đêm đã gần mãn, với nhan sắc thù thắng chói sáng toàn khu rừng Anjana, đi đến đảnh lễ, bạch Thế Tôn: - Bạch Thế Tôn, Ngài ngồi một mình như vậy có sầu muộn không? Đức Phật trả lời: - Này Hiền giả, ta mất gì mà sầu muộn! Thiên tử liền hỏi: - Ngài không sầu muộn chắc là Ngài hoan hỷ? Ngài trả lời: - Này Hiền giả, ta được gì mà hoan hỷ! Thiên tử ngạc nhiên và nghĩ: Không sầu muộn thì hoan hỷ, không hoan hỷ thì sầu muộn, cớ sao ở đây Ngài sầu muộn cũng không, mà hoan hỷ cũng không? Biết tâm lý hoang mang của Thiên tử, Ngài mới nói: - Sầu muộn chỉ đến với người có tâm hoan hỷ, hoan hỷ chỉ đến với người có tâm sầu muộn. Ta đây đã dứt hết tâm sầu muộn rồi, nên Ta không sầu muộn cũng không hoan hỷ. Tâm ta không dao động. ( Soạn theo Tương Ưng Bộ Kinh I, chương 2, phẩm Cấp Cô Độc, phần Kakudha, VNCPHVN ấn hành, tr.124) NHẬN XÉT: Hầu hết chúng ta đều sống với những hoài niệm trong quá khứ và các dự hướng ở tương lai mà hiếm khi an trú vào hiện tại. Vì không thiết lập được chánh niệm để an trú nên tâm của chúng ta thường lang thang, chạy theo cảnh bên ngoài hoặc chơi trò trốn tìm với chính mình, buồn vui theo vọng tưởng. Tâm lý của chúng ta luôn dao động, lẫn lộn buồn vui. Đôi khi tâm ta rơi vào trạng thái không vui cũng không buồn nhưng vì thiếu chánh niệm nên ta cảm thấy trống trải, cô đơn. Thậm chí một vài người sợ hãi khi phải đối diện với chính mình liền tìm cách chạy trốn như điện thoại tâm sự với người thân, nghe nhạc, xem phim hoặc đi ngủ. Nên những ai chưa từng trải nghiệm thiền định, thiết lập một đời sống hướng nội, chánh niệm tỉnh giác thì khó mà hiểu được sức sống nội tại và sự an tĩnh, thảnh thơi của hành giả. Thật không dễ hình dung về cách sống bình dị, đơn độc, thanh bần, trầm lắng, xem ra chẳng có gì vui cả, mà người ta cứ sống vậy suốt đời. Theo tuệ giác Thế Tôn, người ta buồn vì có vui (hết vui thì thấy buồn) và người ta vui vì có buồn (hết buồn thì thấy vui). Chỉ có những người thiết lập được sự bình an, tâm tư lắng đọng không bị cảnh bên ngoài chi phối, vượt lên sự buồn vui thường tình mới thực sự vững chải, an trú trong hạnh phúc và tịnh lạc. Tâm của Đức Phật là một nội tâm an tĩnh, sâu lắng dứt hết sầu muộn, vì Ngài đã dứt bỏ được hết các kiết sử trói buộc tâm mình. Ngài sống trong định sâu lắng, với tâm thanh tịnh, phạm hạnh sáng trong tràn đầy lòng từ bi và trí tuệ. Chỉ có các bậc Thánh chứng ngộ, đã giải thoát hoàn toàn mới có được hạnh phúc vi diệu của thiền định, nơi mà mọi khổ đau phiền não chấm dứt hoàn toàn, làm chủ sinh lão bệnh tử.
